Już od starożytności ludzie dążyli do zachowania niektórych informacji tylko dla siebie lub dla wąskiej grupy zainteresowanych. Działo się tak z wielu powodów. Dochowanie tajemnicy często oznaczało uzyskanie bogactwa płynącego z handlu, umożliwiało prowadzenie zwycięskich wojen, zorganizowanie potajemnych spotkań czy też po prostu gwarantowało osobiste bezpieczeństwo.
Historyk Herodot w "Dziejach" opisuje sposób transferu informacji, uznawany za pierwszy przykład tajnego przekazu wiadomości. Według Herodota starożytny grecki polityk, tyran Histiajos (zm. 493 p.n.e.) przetrzymywany przez króla perskiego Dariusza postanowił przesłać prośbę o pomoc i wezwanie do walki do swego zięcia Arystagorasa z Miletu, tak by korespondencja dotarła do adresata mimo kontrolujących więźnia strażników. Aby tego dokonać, na wygolonej głowie swego niewolnika wytatuował przesłanie. Kiedy niewolnikowi odrosły włosy posłał go z oficjalnym, mało istotnym listem. To pierwsze znane zastosowanie steganografii, czyli ukrytego pisma. Wraz z upływem lat i rozwojem techniki metody kamuflażu przekazywanych informacji bardzo się rozwinęły. Stosowano różnego rodzaju atramenty sympatyczne, które pozwalały na umieszczanie "niewidzialnego" tekstu pod zwykłą korespondencją. Aby odczytać taka ukrytą wiadomość, należało ją wywołać, przez podgrzewanie, użycie odpowiedniego środka chemicznego, lub oglądanie w świetle ultrafioletowym. Główną wadą przeprowadzania steganograficznej wymiany danych jest konieczność wykorzystania nośnika, w którym ukryte zostaną informacje.
Odrębnym sposobem utajniania informacji jest matematyczne przekształcanie tekstu, czyli szyfrowanie wiadomości. Zaszyfrowane wiadomości można przekazywać drogą radiową, stąd do prowadzenia korespondencji nie jest niezbędny fizyczny nośnik. Dział matematyki zajmujący się konstruowaniem szyfrów oraz znajdowaniem metod ich "łamania" to kryptologia. Jednym z najprostszych sposobów szyfrowania jest szyfr Cezara. Nazwa tego szyfru pochodzi od Juliusza Cezara, rzymskiego wodza i polityka.
Juliusz Cezar (ur. 12 lipca100 p.n.e. lub 13 lipca102 p.n.e. zm. 15 marca 44 p.n.e.) utajniał prywatną korespondencję do swoich przyjaciół, zapisaną po łacinie, używając szyfru przesuwającego polegającego na zamianie liter – dzięki temu tekst wydawał się pozbawiony sensu. Nie była to, oczywiście, przypadkowa zamiana – polegała na zastąpieniu każdej litery w tekście literą, która znajduje się trzy pozycje dalej. Jeżeli zastosujemy klasyczny alfabet składający się z 26 liter, od A do Z, to np. A zostanie zastąpione przez D, E przez H itd.
25 stycznia przypada Dzień Kryptologii – święto ustanowione w 2007 roku przez Wydział Matematyki i Informatyki Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Data ta nie jest przypadkowa – upamiętnia 75. rocznicę złamania szyfru niemieckiej maszyny Enigma przez Mariana Rejewskiego, jednego z najwybitniejszych polskich kryptologów. Ustanowienie tego święta to hołd dla wszystkich polskich naukowców i oficerów, którzy swoją wiedzą i pracą przyczynili się do zwycięstwa aliantów w II wojnie światowej i zachowania przez Polskę niepodległości.
W dniu 27 stycznia 2026 r. odbyły się w naszej szkole obchody Dnia Kryptologii. Z tej okazji uczennica kl. 6 a Aleksandra G./członek Rady SU/ zorganizowała konkurs w kategorii kl. I - IV oraz kl. V - VIII. Uczniowie mieli rozszyfrować hasła zapisane szyfrem Cezara, które zostały zamieszczone na tablicy SU. Do 27 lutego był wyznaczony termin składania odpowiedzi na kartkach. Akcja cieszyła się ogromnym zainteresowaniem uczniów. Zaraz po umieszczeniu ogłoszenia większość uczniów oddawała kartki z poprawnymi odpowiedziami opiekunom SU. Zaszyfrowane hasło dla kl. I- IV to tytuł wiersza „Kaczka dziwaczka” . Natomiast hasło dla kl. V - VIII składało się z dwóch członów: tytułu lektury „Opowieść wigilijna” oraz nazwiska i imienia głównego bohatera „Ebenezer Scrooge”. Nie zabrakło elementów rywalizacji i dobrej zabawy. Całemu wydarzeniu towarzyszyła miła atmosfera. Był to czas, w którym można było przekonać się, że myślenie sprawia ogromną przyjemność.Za rok ponownie zapraszamy do kolejnej rywalizacji w dziedzinie kryptologii.
Tekst i foto: Beata Kuna
